अन्तिम कुमारी रात : प्रेम, यथार्थ र विद्रोहको संगम
रामप्रसाद खरेल
समकालीन नेपाली कविता–परिदृश्यमा कवि लीला अनमोलको कृति ‘अन्तिम कुमारी रात’ प्रेम, राजनीति, समाज र स्त्री–अस्तित्वका विविध तहहरू एकैसाथ प्रस्तुत गर्ने उल्लेखनीय सङ्ग्रहका रूपमा आएको छ।
“अन्तिम कुमारी रात” जीवनको एउटा अत्यन्त संवेदनशील मोडको काव्यात्मक दस्तावेज हो।
यो कृतिले चेतना, स्मृति र सम्भावनाको मात्र कुरा गर्दैन। यसले समाजका विभिन्न पक्षसँग तिखा प्रश्नहरू समेत राख्दछ। यो समाजको नयाँ आत्मबोधतर्फको यात्रा हो।
आस्थाको दरिलो अँगालोभित्र
स्मृतिको एक अँजुली न्यानो पोखियो
ऊ त्यही न्यानो ओढेर
मस्त निदाई
अन्तिम कुमारी रात।
(अन्तिम कुमारी रात, पेज नं. ९)
कविता–साहित्यमा समय, संवेदना र विद्रोहको आवाज एकसाथ बोकेर बग्ने एउटा नदी हो। कवि लीला अनमोलको अन्तिम कुमारी रात ले पनि यिनै कुराहरू बोकेर बगेको छ।
यो कृति साङ्ग्रिला मिडिया ग्रुप प्रा.लि. ले २०८१ साउनमा प्रकाशन गरेको हो। १ सय ६३ पृष्ठमा जम्मा ६४ कविता सङ्ग्रहित छन्। यहाँ सबै कविता गद्य–कविता (मुक्त छन्द) मा लेखिएका छन्।
यस सङ्ग्रहमा प्रेम, राजनीति, समाज, समय, स्त्री–अस्तित्व, यौन–संवेदना, आदर्श र विसङ्गति एकैसाथ टकरिँदै, गुन्झिँदै र फेरि संयोजन हुँदै अगाडि बढ्छन्। विषयको विविधता भए पनि यस कृतिको मूल भाव प्रेम, विद्रोह र स्त्री–अस्तित्व हुन्। राजनीतिक अन्याय र सामाजिक असमानता यी कविताहरूका बीज हुन्।
यहाँ मुख्य स्वर प्रेम हो, तर यो प्रेम परम्परागत कोमलतामा सीमित छैन; यसले समाजका कठोरता, समयको कैद र राजनीतिक असन्तुलनसमेत समेट्छ।
कविताहरू दयाभावभन्दा शक्तिको स्वरूपमा आएका छन्। कवितामा स्त्री–आत्मसम्मान, स्वायत्तता र सामाजिक दृष्टिकोणमाथिका प्रश्नहरू स्पष्ट र सशक्त ढङ्गले प्रकट भएका छन्।
तिम्रो बलिदानको एउटा सानो कथा
सुनाउन उभिएकी छु
तर, मलाई जन्मकैद हुन सक्छ।
(मलाई जन्मकैद हुन सक्छ, पेज नं. २०)
यसरी जब सङ्कट आइरहेछ देशमा
म अहिले मुक्त भएर कारागारबाट
तिम्रो बलिदानको एउटा सानो कथा
सुनाउन उभिएकी छु।
(मलाई जन्मकैद हुन सक्छ, पेज नं. २०)
निजी अनुभूतिलाई सामूहिक चेतनामा प्रस्तुत गर्न सक्नु कविको सफलता हो, र यो एउटा राम्रो कविताको विशेषता पनि हो। यसको उदाहरणका रूपमा यी पङ्क्तिहरू लिन सकिन्छ—
उघारेर त्रासको च्यादर
सङ्घर्षको युद्ध लडिरहेछु
खोसेर ऊबाट
मेरो जीवनको हाजिरीखातामा
विभेदको हस्ताक्षर गरिरहेछु।
(जीवनको हाजिरीखाता, पेज नं. ३४)
स्वतन्त्रता र स्वाभिमानको कुरा गर्न कविताहरू उत्तिकै बलशाली रहेका छन्।
मलाई त्यो सुन्दर गाउँ जानु छ
जहाँ म मेरो स्वाभिमानमा रमाउन सकूँ।
(मृत्यु, पेज नं. १३५)
भनिन्छ, एउटा सफल कृतिले समय र समाज जोड्छ। समाजका भूत र वर्तमानका आयामहरू खोतल्छ र भविष्यको प्रक्षेपण गर्छ। जब समय र समाज जोडिन्छन्, तब ती कविताहरू मानिसको हृदयभित्र बस्न सफल हुन्छन्। त्यो कुरा यहाँ यसरी देखिन्छ—
नदी,
गन्तव्य भुलेर किनारैकिनार
अनन्त सम्भावनाको गीत गाउँछ
र जीवन त्यही सङ्लिन्छ विश्वासको निरन्तरतामा
साँच्चै
जीवन नदीजस्तै रहेछ।
(नदी र जीवन, पेज नं. १२३)
समय र समाज जोड्ने राजनीतिक चेतलाई कवि यसरी प्रस्तुत गर्छिन्—
मिठो आश्वासन बोकेर
एउटा देशद्रोही पसेको छ गाउँमा
सचेतनाको एम्बुस थापेर त्यसलाई
यातनाको उपहार दिलाउनुछ।
(लोकतन्त्र, पेज नं. ६९)
कविको भाषा सरल देखिए पनि भावगत रूपमा तीक्ष्ण छ; रूपक, प्रतीक र मौनका बीचबाट कविता पाठकसँग सिधा संवाद गर्छ। कवितामा सरलताभित्र गाम्भीर्यता खोजिएको छ। कठिन विषयलाई सरल रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्नु नै कविको कला हो।
एउटा याद बोकेर छातीभरि
कस्सिएको छ सम्झनाको डोरी
र एउटा सुदूर आगत
मुस्कुराइरहेछ आफ्नै सामुन्ने।
किन उज्यालो लाग्छ धर्ती फाटेर बादलहरू
र मनको कुहिरो पराजित हुन्छ घामसँग।
(प्रेमको सम्पन्नता, पेज नं. १३९)
कविताको द्वन्द्वलाई सरल तरिकाले गहिराइमा देखाउनु कविको अर्को उच्च चेत हो। यसले पाठकलाई आफैँभित्र अन्तरसंवाद गर्न प्रेरित गर्छ।
मन भत्किएको छ कति बिघ्न
नचलाऊ बिनायोजना
खेलाँचीका हातहरूले
म तिम्रै अघि
छताछुल्ल पोखिन सक्छु।
(किन?, पेज नं. ११४)
कविताको शिल्पगत रूपमा पनि यो सङ्ग्रह अब्बल देखिन्छ। अनमोलको काव्यभाषा सजिलो छ, तर गाम्भीर्य बोकेको छ। अनावश्यक अलङ्कार र जटिल शब्दावलीबाट टाढा रहेर पनि कविताले गहिरो प्रभाव छोड्न सफल छन्। विन्यास, बिम्ब र भित्री आवेगले भाषा सशक्त बनेको छ।
शिल्पमा तीनवटा विशेष पक्ष उल्लेखनीय छन्—
(क) अन्तर्मनको एकल संवाद
(ख) घटनाभन्दा अनुभूतिले अगाडि बढाउने मनोवैज्ञानिक प्रवाह
(ग) यथार्थ र आत्मधाराको घुलनशीलता
यी तीन पक्षले कवितालाई सामान्य कविता होइन, मनोवैज्ञानिक गहिराइ भएको आधुनिक कविता बनाएका छन्।
कविताको शीर्षक, सुरुवात, विकास र अन्त्य सलल बगेको छ। शिल्पका कुरा गर्दा देखाउने, भन्ने र बोल्ने सबै प्रकारको प्रयोग भएको पाइन्छ। ओपन–एन्डेड अन्त्यहरू पनि छन्, जुन विश्वस्तरीय कविताका विशेषता हुन्।
म हराएकी मान्छे
त्यो उज्यालोमा
आफूलाई भेटाइरहेछु
बिपना पनि थिएन
म एउटा प्रश्न गरिरहेछु—
के त्यो पहेँलो जुन तिमी थियौ?
(पहेँलो जुन, पेज नं. १०९)
शिल्पगत रूपमा हेर्दा, अन्तिम कुमारी रात ले एक सचेत कविको रूपमा लीला अनमोललाई चिनाउने आधार दिएको छ।
कृतिमा सुन्दर पक्षसँगै केही सानातिना कमजोरीहरू पनि छन्। प्रेम र स्त्री–जीवनका विद्रोहका धेरै कविता भएकाले कविताको प्राणभित्र समान भावको गन्ध अलिअलि लाग्न सक्छ, तर यो कविताको कमजोरी भने होइन। हामीलाई सम्भावित पुनरावृत्ति जस्तो लाग्न सक्ने पक्षले कविको स्पष्ट र एकनिष्ठ काव्य–दृष्टिलाई चिनाउने काम गरेको छ।
यस सङ्ग्रहको ठूलो शक्ति यसको इमानदार अनुभूति हो। यहाँ कुनै कृत्रिम नाटकीयता छैन; बरु भोगाइबाट निस्किएको साँचो आवाज छ। कविताहरूले पाठकलाई केवल भावनात्मक रूपमा मात्र छोएका छैनन्, सोच्न बाध्य पनि बनाएका छन्—स्त्री, समाज र स्वतन्त्रताको सम्बन्धबारे।
प्रेम–कविता, असन्तुष्ट सामाजिक समय र क्रान्तिकारी वा आधुनिक अनुभूति खोज्ने सबै पाठकका लागि यस कृतिले स्थान बनाएको छ।
समग्रमा, अन्तिम कुमारी रात समकालीन नेपाली कवितामा स्त्री–अनुभवको सशक्त दस्तावेज हो।
‘अन्तिम कुमारी रात’ एउटा साधारण कविता–सङ्ग्रह होइन; यो कवि–चेतना, समय–अनुभूति, सामाजिक विद्रोह, स्त्री–शक्ति, अन्तरमनको यात्रा र प्रेमको भिन्न दृष्टिकोण एकैसाथ समेटिएको विशिष्ट कृति हो।
कृतिले आफैँ बोल्छ—
“अन्तिम कुमारी रात समकालीन नेपाली कवितामा साहसिक विषय उठान, सशक्त स्त्री–चेतना र समयप्रतिको आलोचनात्मक दृष्टिका कारण महत्वपूर्ण कविता–सङ्ग्रह हो। यसले प्रेमलाई पुनर्परिभाषित गर्छ, मनलाई आत्मस्वामित्वसँग जोड्छ र समाजका मौन नियमहरूलाई प्रश्न गर्छ।”
यसअघि बसुरी कविता–सङ्ग्रह (२०६१) र दुख्छ गजल–सङ्ग्रह (२०६३) प्रकाशित गरिसक्नुभएकी रेडियोकर्मी अनमोलको अन्तिम कुमारी रात आजको समय बुझ्न चाहने, कविता केवल सौन्दर्य होइन—संवाद र प्रतिरोध पनि हो भन्ने विश्वास गर्ने पाठकका लागि एक आवश्यक काव्य–पाठ हो।
जिन्दगीको आदिम मैदानमा
एउटा उत्ताउलो मन
भगदौड गर्न आयो
र त्यति नै बेला
फुस्कियो ऊभित्रको अथाह प्रेम
प्रेमिल बिहानी भएर
अन्तिम कुमारी रात ।
